Bu yazımızda görme engelli bireyler ve görme engeli hakkında bazı doğru zannedilen yanlışlardan bahsedeceğiz. Bu konuda bilgi sahibi olmak, sokakta görme engelli biriyle karşılaştığınızda o bireyle daha rahat iletişim kurmanızı sağlayabilir veya görme engeli hakkında merakınızı giderebilir.
Bu yazımızda görme engelliler yalnız başına sokakta gezebilir mi? Görme engelliler okuyup yazabilir mi? Görme engelliler rüya görür mü? Görme engelliler birinin nasıl göründüğünü onlara dokunarak mı anlar? Görme engellilerle konuşurken “görmek” sözcüğü kullanılabilir mi? Görme engellilerin meslek seçimleri çok mu kısıtlı? Görme engelliler öz bakım yapabilir mi veya yalnız yaşayabilir mi? Görme engelli olmak hiçbir şekilde görememek midir? Bütün görme engellilerin rehber köpekleri mi var? Bütün görme engelliler, görme engelleri için şifa mı arıyor? gibi soruların cevaplarını birlikte arayacağız.
Hazırsanız başlayalım…
Görme engelliler yalnız başına sokakta gezebilir mi?
Görme engelliler beyaz baston veya rehber köpek yardımıyla sokakta başka birinden yardım almadan gezebilirler. Yollarını kaybettiklerinde telefonlarında bulunan navigasyon uygulamalarını kullanabilir veya sokakta birisine kendilerine yolu tarif etmesini isteyebilirler. Yalnız şunu belirtmek gerekir ki, yolda yalnız başına gezmek görme engelli birey ve ailesi için ilk başta zor ve cesaret isteyen bir süreçtir. Görme engelli kendi kendine gezmeye başlamadan önce kafasında “Acaba ben kaybolursam ne olur? Yolu şaşırırsam ne yapabilirim?” “Bana yolda karşıdan karşıya geçerken araba çarpar mı?” gibi sorular oluşabilir, bu yüzden genelde gören bireylerden daha geç kendi kendilerine dışarı çıkmaya başlarlar. Bunu başardıklarında ise özgüvenleri artar ve kendilerini mutlu hissederler. Belki de “kendi kendine sokakta gezmek görme engelliler için niçin daha zor?” diye soruyorsunuzdur. Bu sorunun cevabını size bir örnek vererek açıklayabilirim: Önünüzü hiçbir şekilde görmeden, elinizde sadece yeri kontrol etmek için kullandığınız beyaz baston olduğunu düşünün. Sokakta yürüyorsunuz ve nereye gideceğinizi bilmiyorsunuz, aniden kayboldunuz, etraf boş ve yol soracak kimse yok. Bu his sokağa yeni çıkmaya başlayan bir görme engellinin yaşadığı düşüncelerden biri olabilir. Fakat birey etrafının boş olmadığını ve eğer kaybolursa yolunu soracak insanlar olduğunu görünce rahatlayacak ve yolu sorarak veya yardım isteyerek gittiği yerlere zamanla kendisi gitmeye başlayacaktır. Görme engelli bireylerin ebeveynleri ise çocuklarını tehlikelerden koruma isteğiyle onu her yere kendileri götürürler, çünkü “ya çocuğuma yolda araba çarparsa veya başına kötü bir şey gelirse” diye düşünüp endişelenirler. Kendi kendine sokağa çıkmak görme engelli bireyin içinde başlaması gereken bir süreçtir. Eğer birey kendi kendine sokağa çıkabildiğini hem kendisine hem de ebeveynlerine kanıtlarsa o zaman özgüveni artar ve ebeveynlerinin de içi rahatlar.
Görme engelliler okuyup yazabilir mi?
Tabii ki, görme engelliler okuyup yazabilir, ancak görmedikleri için Latin alfabesini okuyamazlar. Bunun yerine Braille alfabesi denilen, altı nokta ile yazılan bir alfabeyi okuma veya yazmak için kullanırlar. Ancak maalesef Braille alfabesi ülkemizde yaygın olarak kullanılmamaktadır, fakat yine de görme engelli çocuklar ilk okuldan başlayarak lise çağına kadar ders kitaplarını Millî Eğitim Bakanlığı’ndan Braille şeklinde alıp okuyabilmektedirler. Ayrıca asansörlerde bulunan düğmelerde Braille şeklinde katların yazılması, ilaç kutularının üzerinde ilacın adı ve dozajının kabartma olarak belirtilmesi gibi uygulamalar da mevcuttur. Bu gibi örnekler görme engelli için Braille alfabesini öğrenmenin ne denli önemli olduğunun bir kanıtıdır. Braille alfabesiyle kitap basmak maliyeti yüksek bir süreçtir. Braille kitaplar normal kitaplara göre daha ağır ve daha büyüktür, bu yüzden normal kitaplar kadar kolay taşınamazlar. Braille yazma ise ya tablet denilen bir araçla ya da görme engellilere özel daktilolarla yapılmaktadır.
Görme engelliler bilgisayar kullanabilir mi?
Görme engelliler bilgisayarı ekran okuyucu denilen, ekranda yazan metni konuşmaya çeviren bir program yükleyerek kullanabilirler. Bu program dışında kullandıkları bilgisayar herkesin kullandığı bilgisayarlardandır. Sadece içine normal bir program kurar gibi ekran okuyucu program kurarlar, bu program ise ekranda yazanları konuşmaya çevirerek görme engelli bireye internette gezinmek, kitap okumak, video izlemek, e-posta okumak ve göndermek gibi bilgisayarda gerçekleştirilebilen eylemleri yapmalarında yardımcı olur. Görme engelliler ayrıca kitapları Braille ile okumak ve kabartma yazmak yerine sesli olarak bilgisayarla dinlemeyi tercih edebilirler. Bilgisayarı eğitim için bile kullanabilirler.
Görme engelliler rüya görür mü?
Evet, rüya görebilirler. Yalnız rüya beynin gün içerisinde yaşadıklarını gece harmanlayarak insana gösteren bir süreç olduğundan ve görme engelliler göremediğinden rüyayı duyarak ve etrafındaki nesneleri hissederek yaşarlar. Şöyle ki, eğer rüyada bir orman varsa ve örneğin görme engelli birey ağaçtan meyve koparıyorsa ağaca doğru yürüyerek gittiğini, ağaca tırmandığını ve meyveyi eliyle bulup kopardığını hisseder, ormanda bulunan kuşların sesini duyar ve meyvelerin kokusunu alır. Görme engelliler birinin nasıl göründüğünü ona dokunarak mı anlar?
Görme engelliler birinin görsel olarak nasıl göründüğünü anlayamazlar. Dokunmak ve görmek aynı şey değildir. Görme engelliler gözüyle göremedikleri için birçok şeyi dokunarak algılasalar da bu insanlar için geçerli bir durum değildir, çünkü kendisine izinsiz dokunulan bir birey doğal olarak kendini rahatsız hisseder. Hatta örneğin doğuştan görme engelli olan birisi örneğin sarı saç, mavi göz gibi kavramları kafasında tam olarak canlandıramaz çünkü renkler sadece gözle görülebilir ve hiçbir zaman görmemiş birisinin bunları aklında canlandırması çok zordur, bu kişi için renkler maalesef sadece ezberlenmesi gereken sözcükler durumundadır çünkü görme engelli bir birey eğer hangi rengin hangi renge uyumlu olduğunu bilmezse ve yalnızsa o zaman kıyafetlerini uyumsuz giyebilir ve bu toplum içinde bireyin kötü görünmesine yol açabilir. Bu yüzden görme engelli birey her ne kadar renkleri göremese de onların hangi renk ile uyumlu olduğunu bilmelidir ki kıyafet seçimini ona göre yapabilsin veya bilmiyorsa gören birinden fikir alması kendi başına hareket edip uyumsuz bir seçim yapmasından daha iyi olacaktır.
Görme engellilerle konuşurken “görmek” sözcüğü kullanılabilir mi?
Evet, kullanılabilir. Görme engelliler bile böyle alıştıkları için bu sözcüğü kullanırlar, örneğin “kitap okudum”, “seni gördüğüme sevindim” veya “görüşürüz” gibi. Basitçe örnek verecek olursak “Kitap dinledim”, “seni duyduğuma sevindim” gibi cümleler biraz tuhaf görünebilir. Görmek sözcüğünü kullanmak görme engelliyi de her seferinde bu sözcüğü başka bir sözcükle değiştirmekten kurtarır ve iletişimi kolaylaştırır bu yüzden bu kelimeyi rahatlıkla kullanabilirsiniz.
Görme engellilerin meslek seçimleri çok mu kısıtlı?
Görme engelliler avukatlık, programcılık, psikologluk, müzisyenlik, masörlük, öğretmenlik, çevirmenlik ve diğer birçok işleri yapabilirler. Yalnızca görmenin önemli rol oynadığı askerlik, polislik, şoförlük, inşaat işçiliği gibi işleri yapamazlar.
Görme engelliler öz bakım yapabilir mi veya yalnız yaşayabilir mi?
Görme engelliler ailelerinden bağımsız bir şekilde yaşayabilirler. Fakat bu, uzun süreli bir eğitim sürecinden sonra mümkün olabilmektedir, çünkü görme engelli bireyler görenler gibi herhangi birinin yaptığı bir eylemi görüp onu taklit ederek yapamazlar, bu yüzden bu konuda onlara özel eğitim veren rehabilitasyon merkezlerinde eğitim aldıktan sonra öz bakım ve bağımsız yaşam becerilerine sahip olurlar ve bu şekilde yalnız başına, kimseden yardım almadan yaşayabilirler.
Kör olmak hiçbir şekilde görememek midir?
Hayır, görme engelli olmak hiçbir şey görememek değildir. Az gören denilen, kısıtlı bir şekilde görebilen insanlar da vardır. Bu sorunun cevabı için bloğumuzda bulunan “Görme engelli kime denir?” yazısını okuyabilirsiniz.
Bütün görme engellilerin rehber köpekleri mi var?
Hayır, bütün görme engellilerin rehber köpekleri yoktur. Bunun birkaç nedeni vardır:
1- Görme engelli birey hayvan bakmak istemiyor olabilir. 2- Rehber köpek edinmek uzun ve karmaşık bir süreçtir ve beyaz bastonla hareket etmeye nazaran daha fazla sorumluluk ister. Rehber köpeğin de canı vardır, o da tıpkı normal bir köpek gibi ilgi, oyun, beslenmek ister. 3- Rehber köpekler bazı ülkelerde toplu taşıma araçlarına veya uçaklara alınmayabilir, bu da birey açısından zorluk teşkil edebilir. Çoğu görme engelli belirtilen bu nedenlerden dolayı rehber köpek yerine beyaz baston kullanır.
Bütün görme engelliler, engelleri için şifa mı arıyor?
Çocuğun görme engelli olduğu ortaya ilk çıktığında ebeveynleri
doğal olarak şaşkınlık geçirir ve şok olurlar, bunun sonucunda doktorlardan şifa ararlar. Eğer isterlerse alternatif tıp veya benzerleri yöntemlere başvursalar da çocuk için herhangi bir şifanın olmadığını er geç kabullenmek zorunda kalırlar. Eğer kabullenmezlerse çocuk için hayat daha zor bir hal alır ve ebeveynlerinin bu kabullenmez tavrı sonucunda çocuklar bazı durumlarda akrabaları tarafından istenmeyebilir veya ailesi tarafından saklanabilir. Bu muameleye maruz kalan çocuk sadece kendi iradesiyle hayata tutunabilir ve bir şeyler başarabilir. Eğer o da ailesi gibi görme engeliyle barışamazsa hayat onun için zindana dönüşebilir. Şu an maalesef görme engeli için tıbben bir çare bulunabilmiş değildir ve görme engelli bireyin yapabileceği tek şey durumunu kabul etmesi ve hayatını bu şekilde yaşamayı öğrenmesidir.
Bizim BlindLook olarak amacımız ise görme engellilere bu hayat yolculuğu sırasında yardımcı olabilecek teknolojiler geliştirmek ve insanların her gün kullandığı ürünleri üreten markalarla bu amaçla iş birliğinde bulunmaktır. İnanıyoruz ki herkes için erişilebilir bir dünya hayalimiz görme engellinin hayatın içinde olduğunun bilince sahip olmakla gerçekleşebilir.
Yazar: Fatih Yüksek / BlindLook Ekip
